Uroda grozy i Czarny potok

 Niemożliwy do intelektualnego ogarnięcia, skrywający skrzętnie swe tajemnice Czarny potok angażuje nie tylko nasze władze umysłowe, ale odwołuje się też do emocji. Aby pokazać „nagie życie” – Historię, której nie dotknął mit, której nikt nie zdążył obłaskawić – oswoić i zgalwanizować. Buczkowski w Czarnym potoku musiał więc przejść na stronę brzydoty, brutalizmu, okrucieństwa, musiał – operując dysonansem – zburzyć dobre samopoczucie czytelnika. A jednak – paradoksalnie – Czarny potok czy Dziennik wojenny wytwarzają coś, co należałoby nazwać „urodą grozy”. Nie bez racji powiada się niekiedy o Czarnym potoku, że ma w sobie przedziwną hipnotyzującą moc. Wystarczy przywołać nader sugestywne, przerażające, a zarazem wspaniałe literacko opisy zniszczenia i destrukcji. Podobnie jak przygnębiające, utopione w czerni i szarości, obrazy kresowej przyrody (…).

Sławomir Buryła

Literatura polska wobec zagłady (1939-1968), pod red. Sławomira Buryły, Doroty Krawczyńskiej i Jacka Leociaka, Fundacja Akademia Humanistyczna i Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2012, str.508.

"Czarny potok" Leopolda Buczkowskiego

W Czarnym potoku nie chodzi o utrwalanie faktów, pojedynczych zdarzeń, nawet masowych zbrodni, nie chodzi o cierpienie. Buczkowski pyta o to, co doprowadziło świat do katastrofy. Spór o sens zdarzeń toczy się w powieści nieustannie. Zagłada Szabasowej, żydowskiego miasteczka na kresach dawnej Rzeczpospolitej, tworzy temat wyodrębniony, ale uwolniony od wymogów dokumentaryzmu. Zamknięta przestrzeń – tylko to miasteczko i jego najbliższe okolice – przypomina płaszczyznę malowidła ograniczonego ramami. Tak wyznaczona przestrzeń pozbawiona zostaje głębi, jak w obrazach kubistów, efektu malarskiego zbieżnej perspektywy; jest wyraźnie „płask”, zamknięta. Nakładają się na siebie i wzajemnie przenikają zdarzenia, których nie porządkuje ani przestrzenny, ani czasowy porządek linearny. Dotyczy to także narracji, prowadzonej przez różne osoby, z różnych perspektyw. Daje to w efekcie, jak w utworze muzycznym, wariantowe powtarzanie się jednego tematu – zagłady. Ramy czasowe i przestrzenne, dane od razu, gotowe, ograniczają sam rozwój fabuły; oznaczają nieuchronność tego, co się musi zdarzyć. Czytelnik wie wszystko od początku, niczego nie oczekuje od samego rozwoju fabuły, zna prawdę podstawową.

Stanisław Burkot, Literatura polska po 1939 roku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, str. 112.

Szaleństwo zagłady nie mającej kresu

Może najdobitniej ten niszczący charakter przeżycia wojennego wyraziła powieść Leopolda Buczkowskiego „Czarny potok” (czekała na druk do 1954 r.) przedstawiająca wojnę jako szaleństwo zagłady nie mającej kresu, przerażającej i bezsensownej. Jej akcja toczyła się na południowo-wschodnim obrzeżu Polski, w jakiejś okolicy, gdzie po lasach i zrujnowanych wsiach krążą oddziały partyzanckie polskie i ukraińskie, grupy niedobitków z getta w Bełżcu, niemiecka policja i wojsko. Wszyscy walczą ze wszystkimi, a opowieść o tej walce przypominała majaczenie: ucieczki i pogonie, nocne marsze, strzały z ukrycia, trupy ciągle znajdowane, krzyki z głębi lasu. Kolejność wydarzeń plątała się, ich dramaturgia pozostawała niejasna.  Nie wiadomo też było, kto je relacjonuje. Narracja prowadzona była z punktu widzenia bohatera – lecz kto nim był? Punkt widzenia prawdopodobnie przenosił się ze świadomości jednej postaci do świadomości drugiej, a potem jeszcze innej. Powieściowym bohaterem stawała się cała zbiorowość – ludzie sparaliżowani strachem i udręką, nie potrafiący wyrwać się z opętańczego kręgu śmierci, ciągle odtwarzający w myślach koszmar dopiero co przeżyty.

Zbigniew Jarosiński, Literatura lat 1945-1975, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, str. 31-32.

"Czarny potok" w polskiej prozie psychologicznej

 „Kontekstem eksperymentów z monologiem wewnętrznym w prozie lat czterdziestych jest Czarny potok Leopolda Buczkowskiego, powieść, która burzy normy prozy psychologicznej nawet w jej luźnej, najmniej skodyfikowanej postaci – konwencji strumienia świadomości. Chaos narracyjny, kompozycyjny i znaczeniowy Czarnego potoku – relacja zostaje zawieszona między pierwszą a trzecią osobą, między monologiem wewnętrznym a wypowiedzianym, między świadomością indywidualną a zbiorową – realizuje skrajną możliwość literackiego unaocznienia masowej zagłady”.

Anna Sobolewska, Polska proza psychologiczna (1945-1950), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, str. 28.

Milczenie miasta

W całej naszej literaturze nie ma drugiego pisarza, który by przedstawił okupacyjno-wojenną rzeczywistość  w stanie tak daleko posuniętej destrukcji. Ze świata, jaki Leopold Buczkowski (1905-1989) ukazał w Czarnym potoku, możliwa jest tylko ucieczka w śmierć lub obłęd. Właśnie w szaleństwo ucieka przed hitlerowcami gabe Gudeł. (…)

Czarny potok nie znajduje odpowiednika w literaturze polskiej nie tylko z powodu ogromu zła nagromadzonego w tym swoistym kresowym dokumencie. Opis podobnych bestialstw znajdziemy i w innych książkach, żaden jednak autor nie poszedł tak daleko jak Buczkowski w odrzuceniu „normalnego” języka, jakim posługuje się piśmiennictwo, i nie wszedł tak głęboko w sferę podświadomości. Proza ta jest wyrazem przekonania pisarza, że  - jak pisał Ryszard Chodźko w eseju Ludzie z ciemności – „znaki czasów tragicznych, aby stały się rzeczywistą ekspresją artystyczną i moralną, muszą zostać „wynalezione”. I Buczkowski stał się takim „wynalazcą”.

Krzysztof Masłoń, Puklerz Mohorta. Lektury kresowe. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Warszawa 2014. Milczenie miasta. Leopold Buczkowski, s. 41-46.

"Antyrealizm" czy "większy realizm"?

 Zrekonstruujmy miejsce i czas powieści. Buczkowski umieścił jej akcję na ziemi wołyńsko-podolskiej, na „szlaku tatarskim”, między Krzemieńcem a Brodami, w dolinie Ikwy, Seretu, Styru i Horynia. Szabasowa to miejscowość przygraniczna, miasteczko prowincjonalne, biedne, prezentujące swoistą egzotykę mieszanin – mowy, obrzędu, obyczaju, bo mieszkają tu Żydzi, Polacy, Ukraińcy. Ten splot narodowości zazębia się jeszcze z różnymi tradycjami; z jednej strony stare tradycje żydowskich mistrzów cechowych, z drugiej kultury wiedeńskiej. Czytelnik zostaje wprowadzony do miasta, obok którego szerokim asfaltem ciągnie niemiecka piechota, toczą się czołgi i artyleria, pociągi wiozą działa i konie. Szabasowa jawi się w sposób nieco odrealniony ze względu na ciemność nocy, zapadający zmierzch lub blady świt – czas opuszczania kryjówek i pora przemieszczania się grup mężczyzn usiłujących walczyć lub tylko przeżyć. Koncentrują się w niej charakterystyczne symptomy zagłady i wyniszczenia.(...)

Anna Marzec, Od Schulza do Myśliwskiego, Wydawnictwo JUKA, Łódź 1994, s. 71

Černý potok

Czarny potok w języku czeskim (tłumaczył Josef Vlášek):

Černý potok - Leopold Buczkowski, Z pol. přel. Josef Vlášek ; Doslov Daniela Lehárová, Praha : Odeon, 1982

 Z internetowego opisu książki: Autorův nejznámější román, věnovaný tragickému údělu polských židů za druhé světové války.

Josef Vlášek przetłumaczył ponad 40 książek z języka polskiego. Ma w swoim dorobku przekłady m.in.: Tadeusza Nowaka, Anny Świderkówny, Aleksandra Krawczuka, Mirona Białoszewskiego.

Obwolutę projektował Miloslav Fulin (wykorzystano fotografię Ivana Doležala).

Posłowie do książki napisała Daniela Lehárová.

Powieść ukazała się w serii prezentującej współczesną prozę światową (Soudobá Světová Próza).

Czarny potok Leopolda Buczkowskiego

Eksperyment artystyczny Buczkowskiego, rozwijany dalej w kolejnych utworach (Dorycki krużganek, Pierwsza świetność, Uroda na czasie, Oficer na nieszporach), należy do najbardziej niezwykłych w całej polskiej prozie powojennej. Czarny potok to rzeka żałobna, rzeka śmierci, ciemna "kompozycja". Rozbijanie reguł konstrukcyjnych w utworze, łamanie przyzwyczajeń czytelniczych ma więc dodatkowe znaczenie - tradycyjnymi sposobami nie da się wyrazić świata, który przeżył katastrofę. W powieściach Buczkowskiego rozgrywa się pewien dramat: stale docieramy do jakiejś warstwy znaczeniowej, ważnej, jednakże nie ostatecznej. Za nią jest warstwa, następna i następna; wnikamy coraz głębiej, aż do sensów najdalszych, ale nie przekraczamy nigdy granicy tajemnicy. A może prawda jest znacznie prostsza, może daje się zamknąć w jednym aforyzmie?
"Wiatr wieje - mówi jeden z bohaterów Czarnego potoku - a wdowa pszenicę sieje. Ty wiesz Josie, że życie człowieka biednego trwa wiecznie. Tak jak bydlęta, co żyją wiecznie w biedzie."

Stanisław Burkot, Literatura polska w latach 1939-1989, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1993, s. 83.

O Czarnym potoku

Fragment rozdziału Człowiek w obliczu śmierci i poniżenia:

 Stylistyka Czarnego potoku została wielorako zdeterminowana. Najpierw przez fakt współistnienia różnych kultur i folklorów, sprawiających że łączą się i nakładają elementy ludowej baśni i biblijnej przypowieści, żydowski psalm sąsiaduje z austriacko-łacińską erudycją niektórych postaci, mowa ubogiego żydowskiego dorożkarza czy tragarza splata się z polską gwarą, następnie przez silne kontrastowanie okrutnej rzeczywistości przypominającą obozową prozę Tadeusza Borowskiego, z liryką pejzażu, z marzeniem i snem. (...) 
 W kontrastowaniu (nie opisywaniu) ekwiwalentu rzeczywistości, w stałej trosce o jej autentyczność, Buczkowski nasycił tekst prowincjonalizmami, porzekadłami i przysłowiami.

Anna Marzec, Od Schulza do Myśliwskiego, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988, s. 63.

Black Torrent

Czarny potok w języku angielskim (tłumaczył David Welsh):

Black Torrent, Translated by David Welsh, Cambridge, Mass. , M. I. T. Press [1969]. 1st Edition

This haunting novel of Jewish, Polish, and Ukrainian partisans in German-occupied eastern Poland during World War II (originally published in Poland as Czarny Potok in 1954) tells a story of wartime resistance against overwhelming odds. The partisans are hunted by the Germans in a bleak landscape of forests and fields, fighting for survival in a natural environment already hostile to them.The narrative proceeds in a series of episodic revelations, told in short spurts by one of the participants. In charged, lyrical prose, Buczkowski evokes a hallucinatory atmosphere that brings blurred events into focus with nightmarish immediacy. In these animal conditions men and women are again and again brought up against fearful moral dilemmas. Some break down, others manage to preserve their integrity and dignity, even at the price of their lives.

David J. Welsh (1920-1985) - znawca i tłumacz literatury polskiej. W latach 1946-1949 pracował w  London School of Slavonic Studies, w latach 1950-51 w Ambasadzie Brytyjskiej w Warszawie, następnie w Royal Geographical Society,  B.B.C., International Library (Liverpool), w latach 1961-1983 zatrudniony na University of Michigan.

W swoim dorobku ma tłumaczenia utworów (m.in.) Bolesława Prusa, Stanisława Dygata, Jerzego Andrzejewskiego, Leopolda Tyrmanda, Tadeusza Konwickiego, Kazimierza Brandysa i Leopolda Buczkowskiego.

Czarny potok - str. 51

Po sierpniu trawa na szkarpach stała się ruda i sklęśnięta. Prosięta chodziły po zabobczonym podwórzu szukając ogryzków. Z chrustów wróbla ciżba wybuchała na fasoliska i siadała znienacka jak plewa rzucona pod wiatr. Mętniało niebo. Rankami wychodziła nikła, zimna rosa.

Lato stygło...