"Czarny potok" Leopolda Buczkowskiego

W Czarnym potoku nie chodzi o utrwalanie faktów, pojedynczych zdarzeń, nawet masowych zbrodni, nie chodzi o cierpienie. Buczkowski pyta o to, co doprowadziło świat do katastrofy. Spór o sens zdarzeń toczy się w powieści nieustannie. Zagłada Szabasowej, żydowskiego miasteczka na kresach dawnej Rzeczpospolitej, tworzy temat wyodrębniony, ale uwolniony od wymogów dokumentaryzmu. Zamknięta przestrzeń – tylko to miasteczko i jego najbliższe okolice – przypomina płaszczyznę malowidła ograniczonego ramami. Tak wyznaczona przestrzeń pozbawiona zostaje głębi, jak w obrazach kubistów, efektu malarskiego zbieżnej perspektywy; jest wyraźnie „płask”, zamknięta. Nakładają się na siebie i wzajemnie przenikają zdarzenia, których nie porządkuje ani przestrzenny, ani czasowy porządek linearny. Dotyczy to także narracji, prowadzonej przez różne osoby, z różnych perspektyw. Daje to w efekcie, jak w utworze muzycznym, wariantowe powtarzanie się jednego tematu – zagłady. Ramy czasowe i przestrzenne, dane od razu, gotowe, ograniczają sam rozwój fabuły; oznaczają nieuchronność tego, co się musi zdarzyć. Czytelnik wie wszystko od początku, niczego nie oczekuje od samego rozwoju fabuły, zna prawdę podstawową.

Stanisław Burkot, Literatura polska po 1939 roku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, str. 112.

Czarny potok Leopolda Buczkowskiego

Eksperyment artystyczny Buczkowskiego, rozwijany dalej w kolejnych utworach (Dorycki krużganek, Pierwsza świetność, Uroda na czasie, Oficer na nieszporach), należy do najbardziej niezwykłych w całej polskiej prozie powojennej. Czarny potok to rzeka żałobna, rzeka śmierci, ciemna "kompozycja". Rozbijanie reguł konstrukcyjnych w utworze, łamanie przyzwyczajeń czytelniczych ma więc dodatkowe znaczenie - tradycyjnymi sposobami nie da się wyrazić świata, który przeżył katastrofę. W powieściach Buczkowskiego rozgrywa się pewien dramat: stale docieramy do jakiejś warstwy znaczeniowej, ważnej, jednakże nie ostatecznej. Za nią jest warstwa, następna i następna; wnikamy coraz głębiej, aż do sensów najdalszych, ale nie przekraczamy nigdy granicy tajemnicy. A może prawda jest znacznie prostsza, może daje się zamknąć w jednym aforyzmie?
"Wiatr wieje - mówi jeden z bohaterów Czarnego potoku - a wdowa pszenicę sieje. Ty wiesz Josie, że życie człowieka biednego trwa wiecznie. Tak jak bydlęta, co żyją wiecznie w biedzie."

Stanisław Burkot, Literatura polska w latach 1939-1989, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1993, s. 83.