Prawda mitu i literatury

„(…) Chaos i nieład w powieściach autora "Czarnego potoku" należy traktować zgodnie z zasadą ekwiwalentyzacji jako celowy zabieg pisarza, który pragnie w ten sposób ukazać bezwład  wojennej rzeczywistości. Nie można wszakże tego dokonać w oparciu o logiczny wywód. Załamanie się  logiki postuluje poszukiwanie nowej formy. Formy rozluźnionej, poszarpanej, odpowiadającej jednak prawdzie psychologicznej. W warunkach ekstremalnych bowiem świat dociera do nas w okruchach, cząstkach, z których dopiero należy ułożyć całość.”

Sławomir Buryła, „Prawda mitu i literatury. O pisarstwie Tadeusza Borowskiego i Leopolda Buczkowskiego”, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2003, str. 18

Uroda grozy i Czarny potok

 Niemożliwy do intelektualnego ogarnięcia, skrywający skrzętnie swe tajemnice Czarny potok angażuje nie tylko nasze władze umysłowe, ale odwołuje się też do emocji. Aby pokazać „nagie życie” – Historię, której nie dotknął mit, której nikt nie zdążył obłaskawić – oswoić i zgalwanizować. Buczkowski w Czarnym potoku musiał więc przejść na stronę brzydoty, brutalizmu, okrucieństwa, musiał – operując dysonansem – zburzyć dobre samopoczucie czytelnika. A jednak – paradoksalnie – Czarny potok czy Dziennik wojenny wytwarzają coś, co należałoby nazwać „urodą grozy”. Nie bez racji powiada się niekiedy o Czarnym potoku, że ma w sobie przedziwną hipnotyzującą moc. Wystarczy przywołać nader sugestywne, przerażające, a zarazem wspaniałe literacko opisy zniszczenia i destrukcji. Podobnie jak przygnębiające, utopione w czerni i szarości, obrazy kresowej przyrody (…).

Sławomir Buryła

Literatura polska wobec zagłady (1939-1968), pod red. Sławomira Buryły, Doroty Krawczyńskiej i Jacka Leociaka, Fundacja Akademia Humanistyczna i Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2012, str.508.

Literatura polska wobec zagłady i Leopold Buczkowski

Dla Buczkowskiego wojna oznaczała kres jedynego świata, jaki znał, jedynego, w którym czuł się u siebie. Gdy – na skutek dramatycznych wydarzeń na Wołyniu i Podolu – musiał uciekać z Podkamienia, nie wiedział jeszcze, że przyjdzie mu spędzić resztę życia z dala od miejsca urodzenia, w podwarszawskim Konstancinie. Niezwykle wrażliwy na urodę podolskiego krajobrazu przeżył zagładę Kresów jako tragedię o wymiarze niemal kosmicznym. Na jego oczach dobiegał swoich dni świat, w którym się jako dziecko zakochał i który odbierał wszystkimi zmysłami.

Rozmiar osobistej tragedii Buczkowskiego pozwala ocenić sposób, w jaki ukazuje on przyrodę Dolinoszczęsnej. Kiedy się czyta fragmenty Wertepów, pełne miłosnego zachwytu nad podolską ziemią, można dopiero pojąć, z jak straszliwą stratą przyszło mu się zmierzyć. W Czarnym potoku wraz z krajobrazem odchodzą ludzie, mówiąc dokładniej odchodzi fascynacja mozaiką religii, kultur i obyczajów, języków i strojów. (…)

Sławomir Buryła

Literatura polska wobec zagłady (1939-1968), pod red. Sławomira Buryły, Doroty Krawczyńskiej i Jacka Leociaka, Fundacja Akademia Humanistyczna i Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2012, s. 502-503.