W podolskim świecie Leopolda Buczkowskiego

 Ależ to był niezwykły ten świat podolski, bogaty i malowniczy, a jednocześnie pełen ludzkiej biedy i okrucieństwa ponad miarę. W tym świecie zaklęta została dusza Buczkowskiego, więc próbuje go na różne sposoby odtworzyć i wskrzesić.

 Zapisuje w utworach literackich, rekonstruuje w oracjach „prozy żywej”, malowaniem i graniem (na skrzypcach, na fortepianie, na ustnej harmonijce, na flecie i na drewnianej fujarce), opowiadając frywolne facecje i bajdy. Usiłując przetworzyć w osobliwych potokach świadomości, w zmilitaryzowanych fantasmagoriach Podola pozostającego w stanie totalnej wojny. Jest to dzieciństwo i młodość pisarza, ziemia rodzinna – ojcowizna.

Bolesław Hadaczek, Małe ojczyzny kresowe w literaturze polskiej XX wieku. Szkice, Wydawnictwo PoNaD, Szczecin 2003, str. 243.

Doświadczenie kresu

Doświadczenie kresu, granicy – to kolejny wyróżnik literatury kresowej i pisarza kresowego. Można by rzec, iż ciąży ona – odwzorowując i przekształcając rzeczywistość kresową, wchłaniając miejscowy język, fabuły, znaczenia i obrazy – ku sytuacjom granicznym. Trudno wskazać w tej dziedzinie przykład wyrazistszy niż twórczość Leopolda Buczkowskiego, zwłaszcza jego powieści Czarny potok i Dorycki krużganek. Doświadczenie granicy przenosi się tym wypadku również na samą powieść i w pewnym stopniu na literaturę (formę literacką), rozumianą jako wyraz jednostkowej i zbiorowej samowiedzy, opis świata i sposób zakomunikowania sytuacji ekstremalnych.

Literatura i różnorodność. Kresy i pogranicza.

Eugeniusz Czaplejewicz, Królestwo różnorodności, Edward Kasperski, Teoria i literatura w sytuacji ponowoczesności, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1996, s. 119.

Literatura polska wobec zagłady i Leopold Buczkowski

Dla Buczkowskiego wojna oznaczała kres jedynego świata, jaki znał, jedynego, w którym czuł się u siebie. Gdy – na skutek dramatycznych wydarzeń na Wołyniu i Podolu – musiał uciekać z Podkamienia, nie wiedział jeszcze, że przyjdzie mu spędzić resztę życia z dala od miejsca urodzenia, w podwarszawskim Konstancinie. Niezwykle wrażliwy na urodę podolskiego krajobrazu przeżył zagładę Kresów jako tragedię o wymiarze niemal kosmicznym. Na jego oczach dobiegał swoich dni świat, w którym się jako dziecko zakochał i który odbierał wszystkimi zmysłami.

Rozmiar osobistej tragedii Buczkowskiego pozwala ocenić sposób, w jaki ukazuje on przyrodę Dolinoszczęsnej. Kiedy się czyta fragmenty Wertepów, pełne miłosnego zachwytu nad podolską ziemią, można dopiero pojąć, z jak straszliwą stratą przyszło mu się zmierzyć. W Czarnym potoku wraz z krajobrazem odchodzą ludzie, mówiąc dokładniej odchodzi fascynacja mozaiką religii, kultur i obyczajów, języków i strojów. (…)

Sławomir Buryła

Literatura polska wobec zagłady (1939-1968), pod red. Sławomira Buryły, Doroty Krawczyńskiej i Jacka Leociaka, Fundacja Akademia Humanistyczna i Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2012, s. 502-503.

Mozaika

Nakwasza-Podkamień i Dolinoszczęsna koło Brodów urzekły L. Buczkowskiego: czarnoziem silnie nasłoneczniony, mozaika różnorodnej ludności, kompleksy zamków, dworów i karczem; smagłe ranki i wieczory, smoliste noce i urokliwe pory roku. 

Wiosenne noce wypełniały żabie koncerty, „gęsty warkot kipienia”, a świtaniem słała się mgła przy ziemi i mieszała z przędzą dymków z chat. W połowie maja świat nasycały ptaszęce dzwonienia, rozpachniała się ziemia solą i ciepłem starych zielsk, a omszała cerkiew nagrzana słońcem dymiła. 

Była to ojczyzna Polaków, starorusinów i unitów, chasydów, prawosławnych i przepolaczonych perekińczyków. 

Ukraińskich nacjonalistów, gospodarzy i najmaków, parcelantów, koniokradów i włóczykijów. 

Samogoniarzy, chłopaków-cycaków i dziewcząt-kozodójek, karciarzy, pastuchów i ptaszników. 

Zamieszkiwali tam „ludzie jarowi” o dzikich twarzach, zawotoki i uciekinierzy ze strony rosyjskiej na austriacką i odwrotnie. 

Spotykało  się dziadów-lirników wędrujących do Milatyna na odpust, orkiestry (przeważnie czeskie), kataryniarzy i tych, co trzebili ogiery, buhaje i tryki. (…)

Bolesław Hadaczek, Kresówki (Kresy w literaturze polskiej), Volumina.pl Daniel Krzanowski, Szczecin 2011, s. 254