O losach Wertepów

Fragment Dzienników czasu wojny Zofii Nałkowskiej:

Adamowizna, 16 XII 44

Pracowałam bardzo przez ten miesiąc, licząc na te nadzieje*. Jest to druga część tego, co może nazwę Węzłami życia. Na drzwiach nalepiłam kartkę: „Stukać można tylko między godziną czwartą a szóstą”.

* str. 407 

licząc na nadzieje – Chodzi o możliwość zawarcia umowy wydawniczej na Węzły życia z Władysławem Ryńcą. (…) Jednym z ubocznych przedsięwzięć Władysława Ryńcy była akcja skupywania prac pisarzy i naukowców w celu wydania ich po wojnie. Agentem wydawniczym Ryńcy był Czesław Miłosz, który nawiązywał kontakty z autorami i zawierał z nimi umowy. (…) Większość zakupionych prac spłonęła w czasie powstania w mieszkaniu Czesława Miłosza w Al. Niepodległości. Umowy zachowały się ponieważ złożone były w willi Władysława Ryńcy w Regułach pod Warszawą.

Wśród umów, które się zachowały znalazła się również umowa zawarta z Leopoldem Buczkowskim.

W przypisach do Dzienników czasu wojny Zofii Nałkowskiej zamieszczono listę 21 umów. Pod pozycją 18 widnieje następujący zapis:

18. Leopold Buczkowski, ps. Leopold Sewaryński, Wertepy. Data: 14 VI 1944. Zaliczka: 10 tys. zł

Zofia Nałkowska, Dzienniki czasu wojny, „Czytelnik”, Warszawa 1972, wydanie II, s. 407, 500-503.

Uczta w Wertepach....

W sadku wiśniowym przygotowano stół z jadłem. Bondarczukowa zaścieliła deski ręcznikami. W trawie stały flaszki z miodem, na ławach pod płotem sterty nakrajanego chleba. Trzy córki Bondarczuka i najmytka znosiły na blachach pieczeń wieprzową, miski z kapustą, stolnice pełne pierogów, nadziewanych kapustą, fasolą, śliwkami i serem. Daleka, biedna rodzina Bondarczukowej zajadała się, zlizując dokładnie smalec z palców. Gości przybywało, robił się tłok koło stołów, podsuwano puste ule do siadania. Mniej ważni i młodzież siadali na ziemi, stawiając sobie miski i cucyki na trawie, na łopuchach i kaszkietach. Kto się spóźnił, ten, stojąc, dźgał scyzorykiem nad głowami poważnych biesiadników w głęboką miskę. Poddiaczy kradł w zamieszaniu butelki miodu i wynosił do muzykantów za ogrodem.

Leopold Buczkowski, Wertepy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973, s. 168.

Wertepy - str. 191

Z kuchni czuć było skisłym jadłem, muchy pasły się na nie mytych garnkach i talerzach. Kucharka spała na rozrzuconej wiązce słomy, jasne, gołe nogi skręcone w kluczkę, jedna na brzeżku podściółki, druga na podłodze, łydka w nadeptanej glinie. Pastuch wstał późno, chwyciwszy brudną, czerwoną poduszkę wyszedł na podwórze, wykaszlał się; zaniósł poduszkę na zapóle, wypuścił krowy, które rzuciły się do wielkiego cebra pomyj pod gankiem, sam tymczasem wyzbierał papierówki-padalice.

Wertepy - str. 165

Był upalny, pełny letni dzień. Trawa mdlała po łąkach, a ptactwo gziło się nad stawem. Jaskółki pikowały, strzepnąwszy brylantowe krople, topniały w szczęśliwej przestrzeni.

Wertepy - str. 117

... Przyszły dni z żabimi koncertami. Łoskot grania trząsł się nocami kawaleryjskim klankorem, napełniając siorłańską kotlinę jakby gęstym warkotem kipienia. Świtaniem gniotła się do ziemi cienka mgła, mieszała z czadem strzech; nad przędzą delikatnych dymków, mokre, zanurzone w rosie, stały rozkwitłe jabłonie. W połowie miesiąca wypływał zza Ługaszewskiej Mogiły turecki księżyc, tocząc się boczkiem, topniał nad plebańskimi lipami; zasiadał świt, niebo rzedło, niebo oddalało się w bezkolor nasycony ptaszęcym dzwonieniem.

Wertepy - str. 92

...Międzyziemiochmurze dzwoniło skowronkami. Na podwórzach gziły się prosięta, cielaki obwąchiwały gnój. Krowy, stojąc za stodołami w grząskim błocie, czuchrały łby o jabłonie podwiązane słomianymi przewrosłami.
Rankami padały deszcze, krótkie, gęste i ciepłe. Woda spływała bruzdami do Siorły, gnojąc po drodze kapuściane pola. Zarudziły się sady, agrest rozsypał swe listki, zazielenił się wesoło wśród czarnych plecin, niby mirt na dziewczęcych czubach. W płotach mrowia ruchliwość wróbli.
Odbił się w stawie nastrój słońca, dzwonił radościami ciepła. Brudny łach lodu podziurawił się i znikł...